آرایۀ حسآمیزی چیست؟
آرایۀ حسآمیزی یکی از آرایههای ادبی است که در دستۀ آرایههای معنوی بدیع قرار میگیرد. این آرایه زمانی ایجاد میشود که دو یا چند حس از حواس پنجگانۀ انسان با یکدیگر ترکیب شوند، یا یکی از حواس با یک مفهوم انتزاعی و غیرقابل حس درآمیزد.
واژۀ «حس» به معنای ادراک و احساس، و «آمیزی» به معنای تلفیق و آمیختن است. بنابراین، حسآمیزی یعنی درهمآمیختن چند حس یا پیوند دادن حس با امر غیرحسی.
حواس پنجگانه در حسآمیزی
حواس مورد استفاده در این آرایه عبارتاند از:
- حس بینایی: رنگ، اندازه، شکل، دیدن، تماشا کردن
- حس چشایی: شیرین، تلخ، شور، چشیدن، خوردن
- حس شنوایی: صدا، نغمه، موسیقی، شنیدن
- حس لامسه (بساوایی): گرمی، سردی، نرمی، زبری، درد
- حس بویایی: بو، عطر، بوییدن، استشمام کردن
روش تشخیص آرایۀ حسآمیزی
برای تشخیص این آرایه:
- ابتدا واژه یا عبارتی مرتبط با یکی از حواس پنجگانه را پیدا کنید.
- بررسی کنید آیا آن حس با محسوس واقعی خود بهکار رفته است یا نه.
اگر حس و محسوس از یک نوع باشند، حسآمیزی وجود ندارد.
مثال: «رنگ قرمز آتش را میبینم» (بینایی + بینایی)
اگر دو حس متفاوت یا حس و مفهوم انتزاعی با هم ترکیب شوند، آرایۀ حسآمیزی شکل گرفته است.
انواع آرایۀ حسآمیزی
از نظر ساختار
حسآمیزی ترکیبی:
در قالب ترکیب وصفی یا اضافی میآید.
مثال: صدای گرم، بوی عشق
حسآمیزی غیرترکیبی:
بهصورت فعل یا عبارت در جمله ظاهر میشود.
مثال: بو شنیدن، درد خوردن
از نظر ماهیت ترکیب
حسی–حسی:
هر دو جزء مربوط به حواس پنجگانهاند.
مثال: روشنایی خنک (بینایی + لامسه)
حسی–انتزاعی:
یک حس با مفهوم غیرحسی ترکیب میشود.
مثال: خندۀ شیرین (چشایی + مفهوم انتزاعی)
مثالهای مهم آرایۀ حسآمیزی
بوی بهبود ز اوضاع جهان میشنوم (حافظ)
بویایی + شنوایی
از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر (حافظ)
شنوایی + بینایی
نجوای نمناک علفها را میشنوم (سهراب سپهری)
شنوایی + لامسه
سخن روشن است (فردوسی)
شنوایی + بینایی
شعرِ تَرِ شیرین (حافظ)
شنوایی + لامسه + چشایی
جواب تلخ میزیبد لب لعل شکرخا را (حافظ)
شنوایی + چشایی
خندۀ شیرین (نصرالله مردانی)
چشایی + مفهوم انتزاعی
عشق گرم (رضاقلیخان هدایت)
لامسه + مفهوم انتزاعی
حسآمیزی در زبان روزمره
این آرایه فقط مخصوص شعر و نثر ادبی نیست. در گفتار عادی هم استفاده میشود.
مثال: «چه قیافۀ با نمکی!»
در این جمله، بینایی (قیافه) با چشایی (نمک) ترکیب شده است.