سجع چیست؟
سجع در اصطلاح بدیع، به پایانبندی عبارتهای پیاپی با واژههایی همگون و هماهنگ گفته میشود که از نظر معنا متفاوتاند. تکرار این واژهها در فواصل مشخص، موسیقی گوشنوازی به نثر میبخشد.
در لغت، سجع به معنای آواز کردن قمری و کبوتر یا نالیدن شتر است. نثری که به این شیوه نوشته شود، نثر مسجّع یا آهنگین نام دارد.
آرایه سجع از آرایههای ادبی پرکاربرد در نثر است و نقشی اساسی در موسیقی لفظی متن دارد. برای شکلگیری سجع، وجود دستکم دو جمله ضروری است تا واژههای هماهنگ در پایان آنها قرار گیرند. به این واژههای پایانی، ارکان سجع گفته میشود.
سجع در نثر، همان نقشی را دارد که قافیه در شعر دارد. اگر سجع در شعر به کار رود، به آن قافیه درونی یا قافیه میانی گفته میشود.
انواع سجع
آرایه سجع سه نوع اصلی دارد: متوازی، مطرّف و متوازن
۱. سجع متوازی (خوشآهنگترین نوع)
سجع متوازی زمانی پدید میآید که واژههای پایانی دو جمله:
- هموزن باشند
- تعداد حروف یکسان داشته باشند
- حرف روی مشترک داشته باشند
این نوع سجع پرکاربردترین و موسیقاییترین نوع سجع است.
نمونهها:
- منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت.
- یک خلقت زیبا به از هزار خلعت دیبا.
- کارها به صبر برآید و مستعجل به سر درآید.
- باران رحمت بیحسابش همه را رسیده و خوان نعمت بیدریغش همه جا کشیده.
۲. سجع مطرّف
در سجع مطرف، واژههای پایانی:
- فقط در حروف پایانی مشترکاند
- هموزن نیستند
نمونهها:
- محبت را غایت نیست، از بهر آنکه محبوب را نهایت نیست.
- کلمات دست و شکست.
- خبری که دانی دلی بیازارد، تو خاموش تا دیگری بیارد.
۳. سجع متوازن (کمارزشترین نوع)
در سجع متوازن، واژهها:
- فقط هموزن هستند
- حروف پایانی مشترک ندارند
این نوع، کمترین ارزش موسیقایی را دارد.
نمونهها:
- طالب علم عزیز است و طالب مال ذلیل.
- ملک بیدین باطل است و دین بیملک ضایع.
- کلمات کام و کار.
سجع در سطح جمله
علاوه بر سجع واژگانی، گاهی هماهنگی در سطح جمله یا مصراع شکل میگیرد که آرایههای زیر را میسازد:
ترصیع
زیباترین نوع سجع در سطح جمله یا بیت است؛ زمانی که تمام کلمات دو جمله یا مصراع، از نظر وزن و پایانبندی با هم هماهنگ باشند.
مثال:
بشر ماورای جلالش نیافت
بصر منتهای جمالش نیافت
موازنه
وقتی کلمات دو مصراع فقط هموزن باشند (سجع متوازن)، آرایه موازنه شکل میگیرد.
مثال:
ستاننده شهر مازندران
گشاینده بند هاماوران
ازدواج
اگر دو سجع متوازی در یک جمله کنار هم بیایند، به آن ازدواج، تضمین المزدوج یا اعنات القرینه میگویند.
مثال:
گفتا: به عزّت عظیم و صحبت قدیم که دم برنیارم و …
نکات مهم و کاربردی درباره سجع
- حذف در سجع:
گاهی فعل یا واژهای به قرینه حذف میشود، اما سجع برقرار میماند.- منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت.
- باران رحمت بیحسابش همه را رسیده و خوان نعمت بیدریغش همه جا کشیده.
- ملاک تلفظ است، نه نوشتار:
وزن و حروف بر اساس تلفظ سنجیده میشوند.- سر خویش گیر و راه مجانبت پیش.
- تفاوت سجع و جناس:
در جناس، شباهت لفظی بسیار زیاد است (مثل شیر/شیر)، اما در سجع، هماهنگی بیشتر در وزن یا پایان واژههاست و الزاماً شباهت ظاهری ندارند. - ردیف نثری:
گاهی پس از سجع، واژهای تکرار میشود که ردیف نثری نام دارد.- خانه او را کس ندیدی در گشاده و سفره او را سر گشاده.
سجع در نثر سعدی
سعدی در گلستان، که اوج نثر مسجع فارسی است، با مهارتی بینظیر از انواع سجع بهره برده و در این اثر، حدود ۴۱۷ جمله دارای سجع متوازی دیده میشود.
بهطور خلاصه:
سجع متوازن → شباهت در وزن
سجع متوازی → کاملترین و خوشآهنگترین
سجع مطرف → شباهت در پایان